Marine-etablissement Kattenburg

('s Rijks Marine Dok, Rijks Maritime Dok, 's Rijks Werf, Rijksmarinewerf, Marinewerf, Marinecomplex Kattenburg, Marinekazerne Amsterdam (MKAD))

Historie:

1654 terrein toegewezen aan de Admiraliteit van Amsterdam
1655 aanvang bouw Zeemagazijn
1657 Zeemagazijn, behuizing en timmerwerf opgeleverd
1791 brand (5 op 6 juli) en herbouw zeemagazijn
1795 Marine reorganiseert, bouw grote schepen in Amsterdam
1845 stationering detachement Mariniers
1867 ingericht voor bouw ijzeren schepen
1877-1878 Vincent van Gogh (1853-1890) woont in bij zijn oom Johannes van Gogh, commandant der Marine (mei-juli)
1887 Rijks Lijnbaan gesloten, zie Garnizoen Kleding Magazijn (1 juli)
1905 oprichting en vestiging Dienst der Draadloze Telegrafie (5 december)
1908 bouw laatste grote oorlogsschip: De Zeven Provinciën (17 februari)
1914 besluit tot opheffing 's Rijks Werf (K.B. 9 februari , Stbl. 17)
1915 feitelijke opheffing 's Rijks Werf (3 juli)
1940-1945 centraal hospitaal voor de Duitse Wehrmacht in Nederland, Hoofdbureau Marine-Nachrichtenmittelbetrieb (22 mei 1940-5 mei 1945)
1947-1949 Commandant der Zeemacht in Amsterdam
1962 westelijk deel moet wijken voor IJ-tunnel en volledig dempen dok
1966 nieuwe toegangin gebruik genomen
1967? sloop Marinierskazerne
1968 sloop Marinepaleis ivm bouw IJ-tunnel
2001 oplevering depots Scheepvaartmuseum

Locatie:

Gelegen in Amsterdam ten noordoosten van de oude stad en aan de noordzijde en oostzijde grenzend aan het IJ en de Zuiderzee. (123.000/487.400)

Doel:

Geen doel binnen de Stelling. Doelen waren achtereenvolgens de scheepsbouw van m.n. grote schepen, magazijnen en later opleidingen en onderzoek.

Personeel:

997 "bijltjes" (in 1811 met plannen voor 2800 scheepstimmerlieden), 2000 (1885)
Zie Marinier Bos.

Omschrijving:

Het huidige Marine-etablissement van de Koninklijke Marine had geen directe functie binnen de Stelling. Alleen door de locatie werd het beschermd door de Stelling en er was om dezelfde reden ook een plan om de marinehaven in Den Helder op te heffen en naar Amsterdam over te plaatsen. Het Zuiderzee-flottielje had Den Helder als thuishaven maar werd in Amsterdam bevoorraad.

Admiraliteit van Amsterdam

Eind 1654 kreeg de Admiraliteit van Amsterdam (de marine) op de westelijke zijde van het eiland Kattenburg grond toegewezen voor een nieuw pakhuis en een scheepswerf, in ruil voor de inrichtingen op Uilenburg en Rapenburg. (De VOC had een eigen werf op een ander eiland: Oostenburg.)
Oorspronkelijk was het een drassig oeverland aan het IJ, buiten de stadsmuren vanwege de brandbare materialen die gebruikt werden. Het werd een grote scheepstimmerwerf voor de bouw van houten koopvaardij- en oorlogsschepen.

Eenmaal op de nieuwe locatie begon men met de bouw van het Groot Zeemagazijn naar een ontwerp van Daniel Stalpaert. Dat brandde in 1791 helemaal af en werd in een iets eenvoudiger vorm herbouwd op dezelfde locatie.

Scheepswerf Koninklijke Marine

Vanaf circa 1825, zeker in 1895, was het 's Rijks Marine Dok een dok, door de Oosterdijksluis afgesloten van het getij in het IJ en de Zuiderzee. Aan de zuidzijde bevonden zich de meeste hellingen. Rondom het dok, op een smalle strook opgeworpen land, stonden diverse magazijnen en andere gebouwen. Rond 1890 zijn dat o.a. gebouwen voor het Magazijn voor Kleding en Levensmiddelen der Marine en het Centraal Vischtorpedo Magazijn. De Torpedodienst was destijds een veelbelovend, modern wapen. Er was een torpedo-inschietplaats in het Zijkanaal F.
Diverse opleidingen waren er op de werf gevestigd zodra het belang van de scheepsbouw afnam. De leerling-matrozen verbleven op een logementschip.
Het detachement Afdeling Mariniers verbleef van 1845 tot 1913 op het terrein in het tot kazerne verbouwd Groot Scheepsmagazijn aan de Grote Kattenburgerstraat.
In 1887 werd overwogen om de werf naar Zaandam te verplaatsen, naar het terrein dat later door de Artillerie-Inrichtingen is gebruikt. Al voor 1895 was de Kolenloods der Koninklijke Marine daar gebouwd. In 1918 werd deze kolenloods overgenomen door de Artillerie-Inrichtingen en in ca. 1956 werd het gesloopt. Aan het nabijgelegen Zijkanaal H had de Marine een eigen munitiemagazijn.

In 1905 werd de Dienst der Draadloze Telegrafie opgericht en gevestigd op het terrein en sinds 1920 in het voormalige torpedo-magazijn. In het begin van 1904 werd de eerste verbinding gemaakt tussen Amsterdam en Kampen. Op 9 november stuurde de commandant van de Hr. Ms. Hertog Hendrik vanaf de Noordzee een telegram aan Koningin Wilhelmina in Amsterdam.
Pas vanaf 1913 werden eigen zendmasten gebruikt, tot die tijd hing de antenne in de mast van het logementschip. Is deze dienst later verplaatst naar Zeebrug?

Bij Koninklijk Besluit van 9 februari 1914 (nummer 17) werd tot opheffing van de 's Rijks Werf besloten. Tijdens de mobilisatie in het najaar van dat jaar werden wel de opgelegde schepen weer gebruiksklaar gemaakt en andere lopende projecten afgerond. Op 3 juli 1915 was het werk afgerond en werd de werf feitelijk opgeheven. Vice-Admiraal G.F. Tydeman was de laatste Directeur Commandant der Marine te Amsterdam.

Complex Koninklijke Marine

Na de sluiting van de werf fungeerde het als centraal punt voor de van buiten betrokken goederen, tot 1932 ook die voor de vloot in Nederlands-Indië.

Rond de mobilisatie van 1939/1940 was de naam Commandement Maritieme Middelen in gebruik. Er waren tijdens de Duitse inval geen gevechtshandelingen rond Amsterdam behalve het bombardement van Vliegkamp Schiphol. Een landingsdivisie van de Mariniers Kazerne hielp met het veiligstellen van de goudvoorraad van De Nederlandsche Bank.
Omdat Den Helder door de Duitsers werd gebruikt, werd het Nederlandse marinepersoneel in Amsterdam gelegerd totdat ze op 15 juli 1941 werden gedemobiliseerd.
Gedurende gehele oorlog fungeerder het complex als centraal hospitaal voor de Duitse Wehrmacht in Nederland en het Hoofdbureau Marine-Nachrichtenmittelbetrieb (leveren communicatiemateriaal).

Vanaf half november 1947 was het hoofdkwartier van de hoogste maritieme bevelhebber, de Commandant der Zeemacht, in Amsterdam gevestigd totdat deze in november 1949 naar Den Helder verhuisde. Mogelijk was deze gevestigd in de voormalige Mariniers Kazerne of Groot Scheepsmagazijn.
Maar vooral de opleidingen en onderzoek zijn na de Tweede Wereldoorlog in Amsterdam gevestigd zoals het Wiskundig Centrum en het Scheikundig Laboratorium. Ook was er een grote afdeling van de Marine Inlichtingen Dienst (MARID) gevestigd waarvan de antennes op het Militair Terrein Zeeburg stonden. Verspreidt over het terrein waren ook veel schuilkelders en opvallend veel rijwielstallingen.

Rond 1960 moet het dok gedempt zijn en zijn er diverse gebouwen op het nieuwe terrein geplaatst. Voor de aanleg van de IJ-tunnel is het westelijk deel van het terrein overgedaan aan de Gemeente Amsterdam waarna de gebouwen gesloopt zijn en het terrein afgegraven is. Daarbij verdwenen onder andere een schoolgebouw, cantinegebouw, bunker I en het Marine-paleis. Bij de aanleg van de tunnel stuitte men op één meter dik metselwerk van een oude hellingvloer.
Op het nog aanwezige terrein was voor de herinrichting Bunker II aanwezig, het is niet bekend of deze tegenwoordig nog aanwezig is.

In de jaren 1980 en 1990 verdwenen veel opleidingen. En rond 2000 is het Wervings en Selectiecentrum van alle defensie-onderdelen er gevestigd.

Omgeving:

De omgeving van het terrein is sterk veranderd. De toegang tot het IJ is geblokkeerd door de IJ-dijk en later de spoordijk. De scheepsbouw is vrijwel geheel uit de buurt verdwenen en vervangen door woningen en industrie. Het Bijltjespad en de Marinierskade herinneren indirect aan de geschiedenis van het gebied.

Van de gebouwen van voor de 20ste-eeuw aan de Kattenburgerstraat zijn de Werfpoort, de 17de-eeuwse gebouwen naast het zeemagazijn en zeemagazijn zelf behouden. In de noordwesthoek van het terrein staat ook nog een - voor mij onbekend - oud gebouw.

Flora & Fauna:

-

Gemeente:

Amsterdam, NH

Eigenaar:

Terrein: Ministerie van Defensie
Zeemagazijn: Nederlands Scheepvaart Museum

Gebruiker:

Terrein: Koninklijke Marine
Zeemagazijn: Nederlands Scheepvaart Museum

Gebruik:

Terrein: Opleidingen
Zeemagazijn: museum

Monument status:

-

Onderhoud:

In gebruik.